ዓለም አቀፍ የትንበያ ገበያዎችና የ“ቁማር ኢኮኖሚ” ስጋት፦ በብሪክስና በአፍሪካ ላይ ያለው ተጽዕኖ

ዓለም አቀፍ የትንበያ ገበያዎችና የ“ቁማር ኢኮኖሚ” ስጋት፦በብሪክስና በአፍሪካ ላይ ያለው ተጽዕኖ

“ዓለም ወደ ግዙፍ ቁማር ቤትነት ተቀይራለች” የሚለው አባባል በ2026 ዓ.ም. ከትችትነት አልፎ ወደ ተጨባጭ የፋይናንስ እውነታነት ተሸጋግሯል። እንደ ፖሊ ማርኬት (Polymarket) እና ካልሺ (Kalshi) ያሉ የትንበያ ገበያዎች (Prediction Markets) የወር የንግድ ልውውጥ መጠናቸው አስገራሚ ወደሆነው 37 ቢሊዮን ዶላር ደርሷል። ይህም ከትራምፕ-ዢ ጂንፒንግ ስብሰባ ውጤት ጀምሮ እስከ ኢትዮጵያ የዕዳ ሽግሽግ ስኬት ድረስ ያሉ ታላላቅ ጂኦፖለቲካዊ ክስተቶች እንደ ማንኛውም ሸቀጥ በገበያ የሚገበያዩባቸው “የክስተት ውሎች” (እንዲሆኑ አድርጓቸዋል።

እነዚህን መድረኮች የሚደግፉ ወገኖች የዓለምን መረጃ አሰባስበው የወደፊቱን እውነታ ቀድመው የሚያሳዩ “የእውነት ማሽኖች” ናቸው ቢሏቸውም፣ በማደግ ላይ ላሉ ሀገራት ግን እውነታው ከዚህ በተቃራኒው ከፍተኛ አለመረጋጋትን የሚፈጥር ሆኗል

የብሪክስ (BRICS) ፈተና እና “ራሱን የሚያረጋግጥ ትንቢት”

ለብሪክስ አባል ሀገራት እነዚህ ገበያዎች ባለሁለት ስለት ጎራዴ እየሆኑ ነው። ባለሀብቶች አዲሱ የብሪክስ የክፍያ ሥርዓት እንዳይከሽፍ ዋስትና ለመግባት እነዚህን ያልተማከሉ የትንበያ ገበያዎች እየተጠቀሙባቸው ነው። ይህ ደግሞ አደገኛ የሆነ የአስተያየት አዙሪት (feedback loop) ይፈጥራል፦ ለምሳሌ አንድ ገበያ የብሪክስ አዲስ የገንዘብ ሥርዓት የመክሸፍ ዕድሉ 70 በመቶ ነው ብሎ ከገመተ፣ ይህም ባለሀብቶች በስጋት የሀገራቱን ቦንድና ንብረቶች በብዛት እንዲሸጡ ያነሳሳቸዋል። ይህም ትንበያው  ራሱን በራሱ እንዲያረጋግጥ (self-fulfilling prophecy) በማድረግ፣ የጥምረቱ ሀገራት የነደፉትን ጥንቃቄ የተሞላበት ኢኮኖሚያዊ ዕቅድና የሉዓላዊነት ውሳኔ አደጋ ላይ ይጥላል። ይህ “ያልተረጋገጡ ስጋቶችን ወደ ገንዘብ መቀየር” (financialization of uncertainty) የብሎኩን የረጅም ጊዜ የኢኮኖሚ መረጋጋት የሚፈታተን ሆኗል።

በአፍሪካ ደግሞ ተጽዕኖው ይበልጥ የከፋ እና ቀጥተኛ ነው። በአህጉሪቱ በመንግሥት ዕዳ ውጤቶች ላይ “የውስጥ አዋቂ ቁማር” (insider betting) የማድረግ አዲስ እና አሳሳቢ አዝማሚያ እየታየ ነው። እንደ ኢትዮጵያ እና ዛምቢያ ባሉ የዕዳ ሽግሽግ ሂደት ውስጥ በሚገኙ ሀገራት፣ በነዚህ ዓለም አቀፍ የትንበያ ገበያዎች ላይ የሚወራረዱ ግለሰቦች ከሀገሬው ሕዝብ ይልቅ ስለ ድርድሩ ውጤት የተሻለ እና ቀደም ያለ መረጃ ይኖራቸዋል። ይህም “የመረጃ ቅኝ ግዛት” (information colonialism) የሚል ከፍተኛ ክስ አስከትሏል።

የዓለም ኢኮኖሚ ወደ ቁማር ቤትነት ሲቀየር፣ መረጋጋታቸው ለቁማር መጫወቻ የሚሆነው እንደ አፍሪካ ያሉ አቅመ ደካማ ኢኮኖሚ ያላቸው ሀገራት ናቸው። እነዚህ ገበያዎች ያለ ምንም ጠንካራ ቁጥጥር የሚዲያ ትርክቶችንና የባለሀብቶችን እምነት መዘወራቸውን ከቀጠሉ፣ በስልክ መተግበሪያ ላይ በሚደረግ አንድ ‘ክሊክ’ ብቻ የካፒታል ሽሽትን በማቀላጠፍ፣ አህጉሪቱ በብዙ ጥረት ያመጣችውን የማክሮ-ኢኮኖሚ መረጋጋት ሊያናጉት ይችላሉ።

የትንበያ ገበያዎች መረጃን የማሰባሰብ አቅም ቢኖራቸውም፣ ለብሪክስና ለአፍሪካ ሀገራት ግን የኢኮኖሚ ሉዓላዊነትን የሚሸረሽሩ አዳዲስ የገንዘብ ቁማር መሣሪያዎች እየሆኑ በመሆናቸው አስቸኳይ የሕግ ቁጥጥር እንደሚያስፈልጋቸው ባለሙያዎች ያስጠነቅቃሉ።