የኦዲት ሪፖርቱ ማሳያ የፋይናንስ ሥርዓቱ ተግዳሮቶች እና ተጠያቂነትን የማረጋገጥ አስፈላጊነት

የፌዴራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀረበው የ2017 የበጀት ዓመት የተጠናከረ የኦዲት ሪፖርት በሀገሪቱ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች ውስጥ የሚስተዋለውን የፋይናንስ አጠቃቀም ክፍተት በግልጽ ያሳየ ነው። 

ሪፖርቱ በተለይ ሕገ-ወጥና መደበኛ ካልሆኑ አሠራሮች ጋር በተያያዘ የተለዩትን ቢሊዮን የሚቆጠሩ ብሮች እና የውጭ ምንዛሬዎችን የማስመለስ ሂደት ዝቅተኛ መሆን የመሠረተ ልማት ፕሮጀክቶች መስተጓጎል እና የመንግሥት የገቢ አሰባሰብ ሥርዓት መላላትን በጥልቀት አመልክቷል።
ይህ ትንታኔ በሪፖርቱ የተነሱትን ዋና ዋና ነጥቦች በሦስት መሠረታዊ ዘርፎች ከፍሎ ይመለከታል።

፩. ያልተሰበሰቡ ዕዳዎች እና የገቢ አሰባሰብ መዋቅር ድክመት

የመንግሥት የገቢ አሰባሰብ መዋቅር በትላልቅ ዕዳዎች የተሸከመ መሆኑን የኦዲት ግኝቶቹ ያሳያሉ። በ11 የጉምሩክ እና 12 የገቢዎች ቅርንጫፎች ላይ በተደረገ የጋራ ግምገማ 6.85 ቢሊዮን ብር ያልተሰበሰበ የጉምሩክ ቀረጥና የታክስ ዕዳ የተገኘ ሲሆን ይህም ከቀደመው ዓመት ጋር ሲነጻጸር የ65.11 በመቶ ጭማሪ አሳይቷል። ለዚህ ጉድለት ትልቁን ድርሻ የሚይዙት የድሬዳዋ ገቢዎችና ጉምሩክ ቅርንጫፎች ሲሆኑ ከእሴት ታክስ ሕግ ጋር በተያያዙ ሕገ-ወጥ አሠራሮችና ባለመታዘዝ ምክንያት መንግሥት ተጨማሪ 1.21 ቢሊዮን ብር ገቢ አጥቷል።

ከዚህ ባለፈም በ138 ተቋማት ውስጥ የተከማቸ ያልተሰበሰበ ዕዳ እና ተሰብሳቢ ሒሳብ 16.32 ቢሊዮን ብር ደርሷል። ከዚህ ውስጥ 4.7 ቢሊዮን ብሩ ከአሥር ዓመታት በላይ ያስቆጠረና ያልተሰበሰበ የቆየ ዕዳ ሲሆን የጤና ሚኒስቴር እና የዋቸሞ ዩኒቨርሲቲ በዋና ዕዳ አቅራቢነት በግንባር ቀደምትነት ተጠቅሰዋል።

ካለፉት የበጀት ዓመታት ጀምሮ ሕገ-ወጥና መደበኛ ካልሆኑ አሠራሮች ጋር በተያያዘ ከተለዩት 21.57 ቢሊዮን ብር እና ተጨማሪ 23,200.43 የአሜሪካ ዶላር ውስጥ ማስመለስ የተቻለው 31 በመቶ ወይም 6.61 ቢሊዮን ብር አካባቢ ብቻ መሆኑ ተገልጿል። ይህ ደግሞ ከ14.95 ቢሊዮን ብር በላይ እና አጠቃላይ የውጭ ምንዛሬው እስካሁን ሳይመለስ እንዲቀር አድርጓል። ምንም እንኳን እንደ ኮምቦልቻ ጉምሩክ ቅርንጫፍ እና አርባ ምንጭ ዩኒቨርሲቲ ያሉ ጥቂት ተቋማት ካልተገባ ክፍያ ላይ በቅደም ተከተል 99 እና 80 በመቶ በመሰብሰብ የሚደነቅ እርምጃ ቢያሳዩም እንደ ቃሊቲ፣ ሞጆ እና አዳማ ጉምሩክ ያሉ ትላልቅ ቅርንጫፎች ግን በዕዳ አሰባሰብ ረገድ ወደ ኋላ ቀርተዋል።

፪. የመሠረተ ልማት መስተጓጎል እና የውል ማስከበር ክፍተቶች

የሕዝብ መሠረተ ልማት ፕሮጀክቶች በከባድ መዘግየቶችና በደካማ የውል ማስከበር ችግር እየተሰቃዩ መሆኑን ዋና ኦዲተር ወይዘሮ መሠረት ዳምጤ ገልጸዋል።
ለኮንትራክተሮች የተሰጠ 571.1 ሚሊዮን ብር ቅድመ ክፍያ ንቁ በሆነ የባንክ ዋስትና ያልተደገፈ ወይም ሳይታደስ የቀረ ሲሆን መቐለ እና ወለጋ ዩኒቨርሲቲዎች በዚህ ረገድ ከፍተኛ ተጋላጭነት አለባቸው። 
በጋምቤላ፣ ሰላሌ እና ቡሌ ሆራ ዩኒቨርሲቲዎች የሚገኙና በጠቅላላው 1.41 ቢሊዮን ብር ዋጋ ያላቸው 23 ዋና ዋና የግንባታ ፕሮጀክቶች በውል መጣስ ምክንያት ሙሉ በሙሉ መቆማቸው ተገልጿል።
ይህ የመሠረተ ልማት እና የክትትል ጉድለት በኢንዱስትሪ እና በማኅበራዊ ዘርፎች ላይም ተጽዕኖ አሳድሯል።

በሙገር ሲሚንቶ ፋብሪካ የማሽነሪ ግዥ ፕሮጀክቶች ላይ የአፈጻጸም ዋስትና ሳይጠበቅ በመቅረቱ እስከ አራት ዓመታት የሚደርስ መዘግየት ያጋጠመ ሲሆን ፋብሪካው በ2016 እና 2017 ዓ.ም ያመረተውን ከ21 ሺህ ቶን በላይ ሲሚንቶ የት እንዳደረሰ የሚያሳይ የፍጆታ መዝገብ ማቅረብ አልቻለም እንዲሁም ከ2010 ዓ.ም ጀምሮ የነበረበትን 84.3 ሚሊዮን ብር የብድር ሽያጭ እስካሁን አልሰበሰበም።

በሌላ በኩል ኢትዮጵያ በ2030 ከቅድመ-አምስት ዓመት በታች የሕፃናትን የሞት ምጣኔ ከ1,000 በሕይወት ከሚወለዱት ወደ 25 ዝቅ ለማድረግ ብታቅድም የ2024/25 የሰርቬይ መረጃ እንደሚያሳየው ግን ይህ ቁጥር ወደ 51 ከፍ ብሏል።

፫. የተቋማት መመሪያዎችን አለማክበር እና የቁጥጥር ሥርዓት መላላት

ከግዥ አዋጅ ውጪ የተከናወኑ አሠራሮችም የመንግሥትን በጀት በእጅጉ የጎዱ መሆኑ በሪፖርቱ ተመልክቷል። ከ1.25 ቢሊዮን ብር በላይ ገንዘብ የግዥ አዋጁን በቀጥታ በመጣስ ጥቅም ላይ የዋለ ሲሆን ይህም በግልጽ ጨረታ መከናወን ሲገባው በቀጥታ ግዥ የተፈጸመበትን 441 ሚሊዮን ብር እና የግዴታውን የኤሌክትሮኒክስ የመንግሥት ግዥ (e-GP) ሥርዓት በመዝለል የተከናወነውን 194 ሚሊዮን ብር ያካትታል።

በተጨማሪም የፌዴራል ተቋማት ደጋፊ ሰነድ ለሌላቸው ወጪዎች ሙሉ ማስረጃ እንዲያቀርቡ የተሰጣቸውን መመሪያ ችላ ማለታቸው ተጋልጧል። ባለፉት ዓመታት ደጋፊ ማስረጃ ከሌላቸው 2.92 ቢሊዮን ብር ወጪዎች ውስጥ ሰነድ የቀረበው ለ1.8 በመቶ ብቻ ሲሆን ቀሪው 2.87 ቢሊዮን ብር ሙሉ በሙሉ አድራሻው ያልታወቀ ሆኖ ቀርቷል። ሕገ-ወጥና ደጋፊ ሰነድ የሌላቸው ወጪዎችም በከፍተኛ ሁኔታ ማደጋቸው የተመለከተ ሲሆን በ42 ተቋማት ውስጥ ከ1.18 ቢሊዮን ብር በላይ ክፍያ ያለ በቂ ደጋፊ ማስረጃ የተፈጸመ ሲሆን 35.8 ሚሊዮን ብር ደግሞ ምንም ዓይነት ሰነድ ሳይኖረው የወጪ መዝገብ ላይ ሰፍሯል።

በተለይም የጤና ሚኒስቴር 231.1 ሚሊዮን ብር ትርፍ እና ድርብ ክፍያዎችን በመፈጸሙ እንዲሁም በክፍያ መዘግየት ምክንያት ለፍርድ ቤት ትዕዛዞችና ለታክስ ቅጣቶች 122.1 ሚሊዮን ብር በማባከኑ በልዩ ሁኔታ ተወቅሷል።

የቁጥጥር ሥርዓት መላላት የመንግሥት መሥሪያ ቤቶችን ብቻ ሳይሆን ሲቪል ማኅበራትንም ያጠቃልላል። የሲቪል ማኅበረሰብ ድርጅቶች ባለሥልጣንን በተመለከተ በቀረበው ሪፖርት ተቆጣጣሪው አካል የተመዘገቡ መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶችን አካላዊ አድራሻ መከታተል እንዳልቻለ ተመልክቷል።

ከአምስት ሺህ ንቁ ድርጅቶች ውስጥ ንብረቶቻቸውን ያስመዘገቡት 12 በመቶ ብቻ ሲሆኑ የአጋዥ መከታተያ ሥርዓቱም በዲጂታል ዳታቤዝ ፋንታ ሙሉ በሙሉ በእጅ በሚሠራ ወረቀት ላይ የተመሠረተ ነው። ለዚህም ማሳያ የሚሆን አንድ ታዋቂ ድርጅት ከካናዳ መንግሥት 403.5 ሚሊዮን ብር ዋጋ ያላቸው ከቀረጥ ነፃ ዕቃዎችን አስገብቶ ሙሉ በሙሉ ለታለመላቸው የልማት ዓላማ ሳይጠቀም ማዞሩ ተገልጿል።

ምንም እንኳን የፌዴራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት በበጀት ዓመቱ የጸጥታ ሥጋቶችንና የተቋማት ውህደትን ከግምት አስገብቶ ዕቅዱን በማሻሻል 1.51 ትሪሊዮን ብር ኦዲት በማድረግ የዓመታዊ ዕቅዱን 99.53 በመቶ ማሳካት ቢችልም የተገኙት የፋይናንስ ጉድለቶች ግን ትኩረት የሚሹ ናቸው። የአስተያየት መከልከል የደረሰው ተቋም ባይኖርም አምስት ዋና ዋና የፌዴራል ተቋማት ግን በፋይናንስ ሪፖርታቸው ላይ በተስተዋሉ መሠረታዊና ሰፊ ጉድለቶች ምክንያት አሉታዊ የኦዲት አስተያየት ተሰጥቷቸዋል።

የገንዘብ ሚኒስቴር በበጀት ዓመቱ ውስጥ ሕግና መመሪያዎችን ባላከበሩ የሰባት የፌዴራል ተቋማት የበላይ አመራሮች ላይ የገንዘብ ቅጣትና ጠንካራ የጽሑፍ ማስጠንቀቂያ በመስጠት ጣልቃ የገባ ቢሆንም ዋና ኦዲተር ወይዘሮ መሠረት ዳምጤ የሀገሪቱን የፋይናንስ ታማኝነት ለመጠበቅ ሲባል የሚመለከታቸው ቋሚ ኮሚቴዎች ጥፋተኛ የሆኑ የተቋማት ኃላፊዎችን ጠይቀው ተጠያቂ እንዲያደርጉ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጥሪያቸውን አቅርበዋል።